मुख्यपान » खन्धनिद्देसो
A+ R A-
ई-मेल प्रिंट
चुद्दसमो परिच्छेदो
खन्धनिद्देसो

१. इदानि, यस्मा एवं अभिञ्ञावसेन अधिगतानिसंसाय थिरतराय समाधिभावनाय समन्नागतेन भिक्खुना, “ सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं” ति [१।१] एत्थ चित्तसीसेन निद्दिट्ठो समाधि सब्बाकारेन भावितो होति, तदनन्तरं पन पञ्ञा भावेतब्बा, सा च अतिसङे्खपदेसितत्ता विञ्ञातुं पि ताव न सुकरा, पगेव भावेत्तुं, तस्मा तस्मा वित्थारं भावनानयञ्च दस्सेतुं इदं पञ्हाकम्मं होति- का पञ्ञा  ?  केनट्ठेन पञ्ञा  ?  कानस्सा लक्खण-रस-पच्चुपट्ठान-पदट्ठानानि ? कतिविधा पञ्ञा ?  कथ  भावेत्ब्बा  ?  पञ्ञाभावनाय को आनिसंसो ति ?

२. तत्रिदं विस्सज्जनं । का पञ्ञा ति ?  पञ्ञा बहुविधा नानप्पकारा । तं सब्बं विभावयितुं आरब्भमानं विस्सज्जनं अधिप्पेतञ्चेव अत्थं न साधेय्य उत्तरिञ्च विक्खेपाय संवत्तेय्य । तस्मा इध अधिप्पेतमेव सन्धाय वदाम- कुसलचित्तसम्पयुत्तं विपस्सनाञाणं पञ्ञा ।

3. केनट्ठेन पञ्ञा ति ?  पजाननट्ठेन पञ्ञा । किमिदं पजाननं नाम ?  सञ्जाननविजाननाकारविसिट्ठं नानप्पकारतो जाननं । सञ्ञा-विञ्ञाण-पञ्ञानं हि समाने पि जाननभावे सञ्ञा, नीलं पीतकं ति आरम्मणसञ्जाननमत्तमेव होति, अनिच्चं दुक्खमनत्ता ति लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्कोति । विञ्ञाणं, नीलं पीतकं ति आरम्मणञ्च जानाति लक्खणपटिवेधञ्च पापेति, उस्सक्कित्वा पन मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्कोति । पञ्ञा वुत्तनयवसेन आरम्मणञ्च जानति, लक्खणपटिवेधञ्च पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावञ्च पापेति ।

४. यथा हि हेरञ्ञिकफलके ठपितं कहापणरासिं, एको अजातबुध्दिदारको, एको गमिकपुरिसो, एको हेरञ्ञिको ति तीसु जनेसु पस्समानेसु अजातबुध्दिदारको कहापणानं चित्तविचित्त- दीघ-चतुरस्स- परिमण्डलभावमत्तमेव जानति, इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मतं ति न जानाति | गामिकपुरिसो चित्तविचित्तादिभावञ्च जानाति, इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मतं ति च, अयं छेको, अयं कुटो, अयं अड्ढसारो ति इमं पन विभागं न जानति । हेरञ्ञिको सब्बे पि ते पकारे जानति, जानन्तो च कहापणं ओलोकेत्वा पि जानति, आकोटितस्स सद्दं सुत्वा पि गन्धं घायित्वा पि रसं सायित्वा पि हत्थेन धारयित्वा पि, असुकस्मिं नाम गामे वा निगमे वा नगरे वा पब्बते वा नदीतीरे वा कतो ति पि, असुका चरियेन कतो ति पि जानती । एवंसम्पदमिदं वेदिब्बं ।

५. सञ्ञा हि अजातबुध्दिनो दारकस्स कहापणदस्सनं विय होति, नीलदिवसेन आरम्मणस्स उपट्ठानाकारमत्तगहणतो । विञ्ञाणं गामिकस्स पुरिसस्स कहापणदस्सनमिव होति, नीलदिवसेन आरम्मणाकारगहणतो, उध्दम्पि च  क्खणपटिवेधसम्पापनत्तो । पञ्ञा हेरञ्ञिकस्स कहापणदस्सनभिव होति, नीलदिवसेन आरम्मण्णाकारं गहेत्वा लक्खणपटिवेधञ्च पापेत्वा ततो उध्दम्पि मग्गपातुभावपापनतो । तस्मा यदेतं सञ्जाननविजाननाकारविसिट्ठं नानप्पकारतो जाननं, इदं पजाननं ति वेदितब्बं । इदं सन्धाय हि एतं वुत्तं- पजाननट्ठेन पञ्ञा ति ।

६. सा पनेसा यत्थ सञ्ञा-विञ्ञाणानि, न तत्थ एकंसेन होति । यदा पन होति, तदा अविनिब्भुत्ता तेहि धम्मेहि, अयं सञ्ञा, इदं विञ्ञाणं, अयं पञ्ञा ति विनिब्भुजित्वा अलब्भनेय्यनानत्ता सुखुमा दुद्दसा । तेनाह आयस्मा नागसेनो-  “ दुक्करं, महाराज, भगवता कतं ति । किं, भन्ते नागसेन, भगवता दुक्करं कतं ति ? दुक्करं, महाराज, भगवत्ता कत्तं, यं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे वत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं, अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्तं ”
ति [ मिलिन्द ८७ ] ।

७. कानस्सा लक्खण-रस्-पच्चुप्पट्ठान-पदट्ठानानी ति एत्थ पन, धम्मसभावपटिवेधलक्खणा पञ्ञा, धम्मानं सभावपटिच्छादकमोहन्धकारविध्दंसनरसा, असम्मोहपच्चुपट्ठाना । “  समाहितो यथाभुतं जानती पस्सती” ति [ अं ५।३ ] वचनतो पन समाधि तस्सा पदट्ठानं ।

पुढे वाचा

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे..