मुख्यपान » आयतनधातुनिद्देसो
A+ R A-
ई-मेल प्रिंट
२६. रुपधातु येव हि आभा धातु । सुभा पन रूपादिपटिबध्दा । कस्मा ? सुभ-निमित्तत्ता । सुभानिमित्तं हि सुभा धातु, तञ्च रुपादिविनिमुत्तं न विज्जति । कुसलविपाकारम्मणा वा रुपादयो एव सुभा धातू ति रुपादिमत्तमेवेसा । आकासानञ्चायतनधातुआदिसु चित्तं मनोविञ्ञाणधातु येव । सेसा धम्मधातु । सञ्ञावेदयितनिरोधधातू पन सभावतो नत्थि । धातुद्वयनिरोधमत्तमेव हि सा ।

२७. कामधातु धम्मधातुमत्तं वा होति । यथाह- “ तत्थ कतमा कामधातु ?
कामपटिसंयुत्तो तक्को....मिच्छासङ्कप्पो ” ति [ विभंग ८६ ] । अट्ठारसापि वा धातुयो । यथाह- “ हेट्ठतो अवीचिनिरय परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्तिदेवे अन्तो करित्वा यं एतस्मिं अन्तरे, एत्थावचरा, एत्थ परियापन्ना खन्धा धातु आयतना रुपा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं, अयं वुच्चति कामधातू ” ति [ विभंग ८६ ] ।

२८. नेक्खम्मधातु धम्मधातु एव । “ सब्बे पि कुसलाधम्मा नेक्खम्मधातू ”
ति [ विभंग ८६ ] वचनतो मनोविञ्ञाणधातु पि होति येव । ब्यापाद-विहिंसा-अब्यापाद-अविहिंसा-सुख-दुक्ख-सोमनस्स-दोमनस्सुपेक्खा-अविज्जा-आरम्भ-निक्कम परक्कमधातुयो धम्मधातु य़ेव ।

२९. हीन- मज्झिम-पणीतधातुयो अट्ठसधातुमत्तमेव । हीना हि चक्खादयो हीना धातु, मज्झिम-पणीता मज्झिमा चेव पणीता च । निप्परियायेन पन अकुसला धम्मधातु-मनोविञ्ञाण-धातुयो हीना धातु । लोकिया कुसलाब्याकता उभो पि, चक्खुधातुआदयो च मज्झिमा धातु । लोकुत्तरा पन धम्मधातु-मनोविञ्ञाणधातुयो पणीता धातु ।

३०. पथवी-तेजो-वायोधातुयो फोट्ठब्बधातु येव । आपोधातु आकासधातु च धम्मधातु येव । विञ्ञाणधातु चक्खुविञ्ञाणादिसत्तविञ्ञामणधातुसङे्पो येव । येव

३१. सत्तरस धातुयो धम्मधातुएकदेसा च सङ्खता धातु । असङ्खता पन धातु धम्मधातुएकदेसो व । अनेकधातुनानाधातुलोको पन अट्ठारसधातुप्पभेदमत्तमेवा ति । इति सभावतो विज्जमानानं सब्बधातुनं तदन्तोगधत्ता अट्ठामेव वुत्ता ति ।

३२. अपि च विजाननसभावे विञ्ञाणे जीवसञ्ञीनं सञ्ञासमूहननत्थम्पि अट्ठारसेव वुत्ता । सन्ति हि सत्ता विजाननसभावे विञ्ञाणे जीवलसञ्ञीनो । तेसं चक्खु-सोत-घान-जिव्हा- काय-मनोधातु-मनोविञ्ञाणधातुभेदेन तस्स अनेकतं, चक्खुरूपादिपच्चयायत्तवुत्तिताय अनिच्चतञ्च पकासेत्वा दीघरत्तानुसयितं जीवसञ्ञं समुहनितुकामेन भगवता अट्ठारस धातुयो पकासिता ।

३३. किञ्च भिय्यो तथावेनेय्य़झासयवसेन च | ये च इमाय अनतिसङ्खेपवित्थाराय देसनाय वेनेय्यसत्ता, तदज्झासयवसेन च अट्ठारसेव पकासिता ।
सङ्खेपवित्थरनयेन तथा तथा हि धम्मं पकासयति एस यथा यथास्स ।
सध्दम्मतेजविहतं विलयं खणेन वेनेय्यसत्तहदयेसु तमो पयाती ति ।।
एवमेत्थ तावत्वतो वेदितब्बो विन्चछयो ।

३४. सङ्खतो ति, चक्खुधातु ताव जातितो, एको धम्मो त्वेव सङ्खं गच्छती चक्खुप्पसादो, तथा सोत-घान-जिव्हा-काय-रूप-सद्द-गन्ध-रसधातुयो सोतप्पसादादिवसेन । फोट्ठब्बधातु पन पथवी-तेजो-वायोवसेन, तयो धम्मा ति सङ्खं गच्छती । चक्खुविञ्ञाणधातु कुसलाकुसलविपाकवसेन, द्वे धम्मा ति सङ्खं गच्छती, तथा सोत-घान-जिव्हा-कायविञ्ञाणधातुयो । मनोधातु पन पञ्चद्वारावज्जनकुसलाकुसलविपाकसम्पटिच्छनवसेन, तयो धम्मा ति सङ्खं गच्छती । धम्मधातु तिण्णं अरुपक्खन्धानं सोळसन्नं सुखुमरुपानं असङ्खताय च धातुया वसेन, वीसति धम्मा ति सङ्खं गच्छति । मनोविञ्ञाणधातु सेसकुसलाकुसलाब्याकतविञ्ञाणवसेन, छसत्तति धम्मा ति सङ्खं गच्छति । एवमेत्थ सङ्खतो पि वेदितब्बो विनिच्छयो ।

३५. पच्चया ति एत्थ च, चक्खुधातु ताव चक्खुविञ्ञाणधातुया विप्पयुत्त-पुरेजात-अत्थि-अविगत-निस्सायिन्द्रियपच्चयानं वसेन छही पच्चयेहि पच्चयो होति । रुपधातु पुरेजात-अत्थि-अविगतारम्मणपच्चायानं वसेन चतूहि पच्चयेहि पच्चयो होति । एवं सोतविञ्ञाणधातुआदिनं सोतधातु-सद्दधातुआदयो ।

३६. पञ्चन्नं पन नेसं आवज्जनमनोधातु अनन्तर-समनन्तर-नत्थि-विगतानन्तरुपनिस्सयवसेन पञ्चयेहि पच्चयो होति, ता च पञ्च पि सम्पटिच्छनमनोधातुया, तथा सम्पटिच्छनमनोधातु सन्तरिणमनोविञ्ञाणधातुया, सा च वोट्ठपनमनोविञ्ञाणधातुया, वोट्ठपनमनोविञ्ञाणधातु च जवनमनोविञ्ञाणधातुया । जवनमनोविञ्ञाणधातु पन अनन्तराय जवनमनोविञ्ञाणधातुया, तेहि चेव पञ्चहि आसेवनपच्चयेन चा ति छहि पच्चयेहि पच्चयो होति । एस ताव पञ्चद्वारे नयो ।

३७. मनोद्वारे पन भवङ्गमनोविञ्ञाणधातु, आवज्जनमनोविञ्ञाणधातुया, आवज्जनमनोविञ्ञाणधातु च जवनमनोविञ्ञाणधातुया पुरिमेहेव पञ्चहि पच्चयेहि पच्चयो होति ।

३८. धम्मधातु पन सत्तन्नम्पि विञ्ञाणधातूनं सहजात-अञ्ञमञ्ञ-निस्सय-सम्पयुत्त-अत्थि-अविगतादीहि बहुधा पच्चयो होति । चक्खुधातुआदयो पन एकच्चा च धम्मधातु एकच्चाय मनोविञ्ञाणधातुया आरम्मणपच्चयादीहि पच्चया होन्ति ।

३९. चक्खुविञ्ञाणधातुआदिनञ्च न केवलं चक्खुरुपादयो व पच्चया होन्ति, अथ खो आलोकादयो पि । तेनाहु पुब्बाचरिया- “ चक्खुरुपालोकमनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं । सोतसद्दविवरमनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति सोतविञ्ञाणं । घानगन्धवायुमनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति घानविञ्ञाणं । जिव्हारसआपमनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति जिव्हाविञ्ञाणं । कायफोट्ठब्बपथवीमनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति कायविञ्ञाणं । भवङ्गमनधम्मनसिकारे पटिच्च उप्पज्जति मनोविञ्ञाणं ” ति [     ]। अयमेत्थ सङे्खपो । वित्थारतो पन पच्चययप्पभेदो पटिच्चसमुप्पादनिद्देसे आविभविस्सति ति । एवमेत्थ पच्चयतो पि वेदितब्बो विनिच्छयो ।

४०. दट्ठब्बा ति, दट्ठब्बतो पेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो ति अत्थो । सब्बा एव हि सङ्खता धातुयो पुब्बन्तापरन्तविवित्ततो धुवसुभसुखत्तभावसुञ्ञतो पच्चयायत्तवुत्तितो च दट्ठब्बा ।

४१. विसेसतो पनेत्थ भेरितलं विय चक्खुधातु दट्ठब्बा, दण्डो विय रुपधातु, सद्दो विय चक्खुविञ्ञाणधातु । तथा आदसतलं विय चक्खुधातु, मुखं विय रुपधातु, मुखनिमित्तं विय चक्खुविञ्ञाणधातु । अथ वा, उच्छुतिला विय चक्खुधातु, यन्तचक्कयट्ठि विय रुपधातु, उच्छुरसतेलानि विय चक्खुविञ्ञाणधातु । तथा अधरारणी विय चक्खुधातु, उत्तरारणी विय  रुपधातु, अग्गि विय चक्खुविञ्ञाणधातु । एस नयो सोतधातुआदिसु ।

४२. मनोधातु पन यथासम्भवतो चक्खुविञ्ञाणधातुआदीनं पुरेचरानुचरा विय दट्ठब्बा। धम्मधातुया वेदनाक्खन्धो सल्लमिव सूलमिव च दट्ठब्बो, सञ्ञासङ्खारक्खन्धा वेदनासल्लसूलयोगा आतुरा विय । पुथुज्जनांन वा सञ्ञा आसादुक्खजननतो रित्तमुट्ठि विय, अयथाभुच्चनिमित्तगाहकतो वनमिगो विय । सङ्खारा पटिसन्धियं पक्खिपनतो अङ्गारकासुयं खिपनपुरिसा विय, जातिदुक्खानुबन्धतो राजपुरिसानुबन्धचोरा विय, सब्बानत्थावहस्स खन्धसन्तानस्स हेतुतो विसरुक्खबीजानि विय । रुपं नानविधूपद्दवनिमित्ततो उरचक्कं विय दट्ठब्बं । असङ्खता पन धातु अमततो सन्ततो खोमतो च दट्ठब्बा । कम्मा ? 
सब्बानत्थपटिपक्खभूतत्ता ।

४३. मनोविञ्ञाणधातु आरम्मणेसु ववत्थानाभावतो अरञ्ञमक्कटो विय, दुद्दमनतो अस्सखलुङ्को विय, यत्थकामनिपातितो वेहासक्खित्तदण्डो विय, लोभदोसादिनानप्पकारकिलेसवेसयोगतो रङ्गनटो विय दट्ठब्बा ति ।

इति साधुजनपामुज्जत्थाय कते विसुध्दिमग्गे
पञ्ञाभावनाधिकारे आयतनधातुनिद्देसो नाम
पन्नरसमो परिच्छेदो ।

पुढे वाचा

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे..