मुख्यपान » पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसो
A+ R A-

पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसो

ई-मेल प्रिंट
एकाविसतिमो परिच्छेदो
पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिनिद्देसो


१. अट्ठन्नं पन ञाणानं वसेन सिखाप्पत्ता विपस्सना नवमञ्च सच्चानुलोमिकं ञाणं ति अयं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि नाम । अट्ठन्नं ति च एत्थ उपक्किलेसविमुत्तं वीथिपटिपन्नं विपस्सनासड्खांत उदयब्बयानुपस्सनाञाणं, भङ्गानुपस्सनाञाणं, भयतुपट्ठानञाणं, आदीनवानुपस्सनाञाणं, निब्बिदानुपस्सनाञाणं, भुञ्चितुकम्यताञाणं, पटिसड्खांनुपस्सनाञाणं, सड्खारुपेक्खाञाणं ति इमानि अट्ठ ञाणानि वेदितब्बानि । नवमं सच्चानुलोमिकं ञाणं ति अनुलोमस्सेतं अधिवचनं । तस्मा तं सम्पादेतुकामेन उपक्किलेसविमुत्तं उदयब्बयञाणं आदिं कत्वा एतेसु ञाणेसु योगो करणीयो ।

२. पुन उदयब्बयञाणे योगो किमत्थियो ति चे, - लक्खणसल्लक्खणत्थो । उदयब्बयञाणं हि हेट्ठा दसहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठं हुत्वा याथावसरसतो तिलक्खणं सल्लक्खेतुं नासक्खि, उपक्किलेसविमुत्तं पन सक्कोति, तस्मा लक्खणसल्लाक्खणत्थमेत्थ पुन योगो करणीयो ।

३. लक्खणानि पन किस्स अमनसिकारा, केन पटिच्छन्नत्ता न उपट्ठहन्ति ? अनिच्चलक्खणं ताव उदयब्बयानं अमनसिकारा, सन्ततिया पटिच्छन्नत्ता न उपट्ठाति । दुक्खलक्खणं अभिण्हसम्पटिपीळनस्स अमनसिकारा, इरियापथेहि पटिच्छन्नत्ता न उपट्ठाती | अनत्तलक्खण नानाधातुविनिब्भोगस्स अमनसिकारा घनेन पटिच्छन्नत्ता न उपट्ठाति ।

४. उदयब्बयं पन परिग्गहेत्वा सन्ततिया विकोपिताय अनिच्चलक्खणं याथावसरसतो उपट्ठाति । अभिण्हसग्पटिपीळनं मनसिकत्वा इरियापथे उग्घाटिते दुक्खलक्खणं याथावसरसतो उपट्ठाति । नानाधातुयो विनिब्भुज्जित्वा घनविनिब्भोगे कते अनत्तलक्खणं याथावसरसतो उपट्ठाति ।

५. एत्थ च, अनिच्चं अनिच्चलक्खणं, दुक्खं दुक्खलक्खणं, अनत्ता अनत्तलक्खणं ति अयं विभागो वेदितब्बो ।

६. तत्थ अनिच्चं ति खन्घपञ्चकं । कस्मा ? उप्पादवयञ्ञथत्तभावा, हुत्वा अभावतो वा । उप्पादवयञ्ञथत्तं अनिच्चलक्खणं, हुत्वा अभावसङ्खातो वा आकारविकारो ।

७. “यदनिच्चं तं दुक्खं” ति [सं ३।२२ एवभादिसु] वचनतो पन तदेव खन्धपञ्चकं दुक्खं । कस्मा ? अभिण्हपटिपीळना । अभिण्हपटिपीळनाकारो दुक्खलक्खणं ।

८. “यं दुक्खं तदनत्ता” ति [सं ३।२२ एवमादिसु] पन वचनतो तदेव खन्धपञ्चकं अनत्ता । कस्मा ? अवसवत्तनतो । अवसवत्तनाकारो अनत्तलक्खणं ।

९. तयिदं सब्बम्पि अयं योगावचरो उपक्किलेसविमुत्तेन वीथिपटिपन्नविपस्सनासङ्खातेन उदयब्बयानुपस्सनाञाणेन याथावसरसतो सल्लक्खेति ।

१०. तस्सेवं सल्लक्खेत्वा पुनप्पुनं, अनिच्चं दुक्खमनत्ता ति रूपारूपधम्मे तुलयतो तीरयतो तं ञाणं तिक्खं हुत्वा वहति, सङ्खारा लहुं उपट्ठहन्ति, ञाणे तिक्खे वहन्ते सङ्कारेसु लहुं
उपट्ठहन्तेसु उप्पादं वा ठितिं वा पवत्तं वा निमित्तं वा न सम्पापुणाति, खयवयभेदनिरोधे येव सति सन्तिट्ठति ।

११. तस्स, एवं उप्पज्जित्वा एवं नाम सङ्खारगतं निरुज्झती ति पस्सतो एकस्मिं ठाने भङ्गानुपस्सना नाम विपस्सनाञाणं उप्पज्जति यं सन्धाय वुत्तं – “कथं आरम्मण पटिसङ्खा भङ्गानुपस्सने पञ्ञा विपस्सने जाणं ? रूपारम्मणता चित्तं उप्पज्जित्वा भिज्जति, तं आरम्मणं पटिसड्खां तस्स चित्तस्स भड्गं अनुपस्सति । अनुपस्सती ति कथं अनुपस्सति ? अनिच्चतो अनुपस्सति  नो निच्चतो, दुक्खतो अनुपस्सति नो सुखतो, अनत्ततो अनुपस्सति नो अत्ततो, निब्बिन्दति नो नन्दति, विरज्जति नो रज्जति, निरोधेति नो समुदेति, पटिनिस्सज्जति नो आदियति । अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति, दुक्खतो अनुपस्सन्तो सुखसञ्ञं... अनत्ततो अनुपस्सन्तो अत्तसञ्ञं...निब्बिन्दतो नन्दिं....विरज्जन्तो रांग...निरोधेन्तो समुदयं....पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहति । वेदनारम्मणता...सञ्ञारम्मणता...सङ्खारारम्मणता...विञ्ञाणारम्मणता... चक्खा....पे...जरामरणारम्मणता चित्तं उप्पज्जित्वा भिज्जति...पे...पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहति ।

वत्थुसङ्कमना चेव पञ्ञाय च विवट्टना ।
आवज्जनाबलञ्चेव पटिसड्खा विपस्सना ।।
आरम्मणअन्वयेन उभो एकववत्थाना ।
आरम्मणञ्च पटिसड्खा भड्गञ्च अनुपस्सति ।
सुञ्ञतो च उपट्ठानं, अधिपञ्ञाविपस्सना ।।
कुसलो तीसु अनुपस्सनासु चत्तसो च विपस्सनासु ।
तयो उपट्ठाने कुसलता नानादिट्ठिसु न कम्पती ति ।।

तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा, तेन वुच्चति आरम्मणं पटिसङ्खा भङ्गांनुपस्सने पञ्ञा विपस्सने ञाणं” ति [पटि १।५७-५८] ।

पुढे वाचा

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे..